This blog post is only available in Dutch.
Op maandag 2 november organiseerde Studio Europa samen met TivoliVredenburg in Utrecht de tweede kennis- en debatavond van het tweeluik Open Europa?. Waar de eerste avond over arbeidsmigratie ging, stond dit keer de toekomst van asielmigratie centraal. Sinds juni is het Europees asiel- en migratiepact van kracht, maar de Europese reacties op de ‘bestorming’ van Ceuta deze zomer lieten zien hoe fragiel de solidariteit tussen de lidstaten is. Werkt het pact eigenlijk wel? En hoe vindt Europa een balans tussen grensbewaking en mensenrechten?
Onder leiding van presentator en programmamaker Nadia Moussaid gingen postdoctoraal onderzoeker Andreina De Leo (Universiteit Maastricht), documentairemaker Eefje Blankevoort (Poorten van Europa, VPRO) en Europarlementariër Tineke Strik (PRO) daarover in gesprek.
Drie misverstanden over asielmigratie
De avond begon met een situatieschets. Andreina De Leo, die aan de Universiteit Maastricht onderzoek doet naar Europees asiel- en migratierecht, rekende af met drie veelvoorkomende misverstanden. Het eerste: dat de meeste migranten Europa irregulier binnenkomen (dus zonder toestemming). In werkelijkheid komt slechts één op de 22 migranten irregulier binnen en heeft de rest een geldig werk- of verblijfsvisum.
Het tweede misverstand: dat wie irregulier binnenkomt geen recht heeft om bescherming aan te vragen. De Leo benadrukte dat er nauwelijks reguliere routes, zoals humanitaire corridors, bestaan. Wie asiel wil aanvragen, moet dus vrijwel altijd eerst zonder toestemming de grens over. Ook voor arbeidsmigratie zijn er te weinig legale wegen: er worden minder werkvisa verstrekt dan waar de arbeidsmarkt om vraagt.
Het derde misverstand: dat grote aantallen mensen misbruik maken van het asielsysteem. De Leo noemde de cijfers: van de 669.000 asielzoekers die aankwamen, kreeg 54 procent in eerste aanleg een vorm van bescherming. Wie wordt afgewezen, kan in beroep gaan bij de rechter. In Nederland verandert in 46 procent van die zaken een afwijzing alsnog in een goedkeuring.
Tenslotte haalde ze onderzoek aan waaruit bleek dat migratiestromen zich moeilijk laten sturen. Conflicten zijn een van de belangrijkste drijfveren om te vluchten. En wie een route afsluit, ziet dat mensen een alternatief zoeken: na ongeveer een jaar stijgt het aantal aankomsten weer via de andere route.
’Er is sprake van moord’
Vervolgens werd documentairemaker Eefje Blankevoort op het podium verwelkomd. Zij liet het publiek indringende fragmenten zien uit de VPRO-serie Poorten van Europa, over het Europese grens- en kustwachtagentschap Frontex.
Blankevoort was kritisch op de manier hoe Frontex te werk gaat en hoe Europa haar ogen sluit voor de misstanden aan de grenzen. Europese lidstaten kloppen zich gezamenlijk op de borst over mensenrechten, maar veel EU-lidstaten willen de mensen om wie het gaat niet ontvangen. Europa heeft volgens haar de dodelijkste grens ter wereld, dodelijker dan die tussen de Verenigde Staten en Mexico. Gemiddeld komen er jaarlijks zo’n 2000 mensen om en het aantal vermissingen loopt in de tienduizenden. Ook staan er in Europa inmiddels meer hekken dan aan de Amerikaans-Mexicaanse grens.
Ze wees op de criminalisering van hulpverlening, waardoor organisaties als Artsen zonder Grenzen hun werk steeds moeilijker kunnen doen, en op ‘pullbacks’ (het terugslepen van bootjes met asielmigranten) door Libische milities die met Europees geld worden gefinancierd. Over landen als Griekenland was ze ongezouten: volgens Blankevoort maken zij zich schuldig aan moord. De hoofdreden is dat de Griekse kustwacht bewust kleine boten met vluchtelingen van de Griekse kust wegsleept zodat deze mensen in Turkse wateren door de Turkse kustwacht kunnen worden onderschept. Maar soms gebeurt dit niet, of worden de boten lekgeschoten. Daardoor verdrinken er jaarlijks tientallen personen, waaronder kinderen.
Ook Frontex-directeur Hans Leijtens kwam ter sprake. De makers vroegen zich af of hij de grensbewaking zou kunnen verenigen met mensenrechten. Volgens Blankevoort durft Leijtens geen harde positie in te nemen. “Ik hoor te veel jargon en te weinig menselijke taal.” Ook waarschuwde ze voor de onduidelijkheid rondom verantwoordelijkheden. EU-landen en organisaties kunnen de schuld zo makkelijk op elkaar afschuiven, waardoor bijvoorbeeld nabestaanden van overleden asielzoekers niemand ter verantwoording kunnen roepen.
‘Feiten alleen, daar red je het niet mee’
Het gesprek met Tineke Strik (PRO) begon met de constatering dat er, ondanks herhaaldelijke verzoeken, geen rechtse partij bereid kon worden gevonden om aan de avond deel te nemen. Strik benadrukte dat zij met iedereen in gesprek gaat, behalve degenen die ‘populistische’ frames verspreiden, angst aanwakkeren of de feiten niet erkennen. Op de vraag van Moussaid of deze houding nog wel werkt nu Europa steeds rechtser wordt, antwoordde ze daarmee te worstelen. “Feiten alleen, daar red je het niet mee.” Pas als mensen beseffen dat zij zelf ook vluchteling hadden kunnen zijn, ontstaat er volgens Strik ruimte voor een constructief gesprek.
Gedeelde verantwoordelijkheid
Wie is verantwoordelijk voor mensenrechtenschendingen aan de grens? In eerste instantie het land dat ze begaat, aldus Strik. Maar wanneer Frontex dat land ondersteunt, wordt het agentschap medeplichtig. Volgens haar kiest Frontex er bewust voor om weg te kijken: het agentschap rapporteert incidenten, maar onderneemt geen actie. Een land als Griekenland kan Frontex simpelweg vragen weg te blijven wanneer dat het land beter uitkomt. Het Europees Hof van Justitie heeft volgens Strik duidelijk gemaakt dat er sprake is van gedeelde verantwoordelijkheid en dat Frontex niet mag wegkijken.
Toch gelooft Strik dat Europa zijn grenzen kan beschermen zonder mensenrechten te schenden. Het eerste wat daarvoor zou moeten gebeuren, is het stoppen van ‘pushbacks’ (het terugsturen van asielmigranten). Een pushback houdt mensen namelijk weg van de asielprocedure waar ieder mens recht op heeft. Ook zou Europa volgens Strik Libische milities niet meer moeten betalen om ervoor te zorgen dat mensen niet naar Europa kunnen komen, aangezien deze milities vaak tegelijkertijd ook geld verdienen aan het smokkelen van mensen naar Europa. Een land als Tunesië kan de kraan naar believen open- of dichtdraaien.
Een oogje toeknijpen
Wat werkt wel aan het Europese Asiel- en Migratiepact? Strik zag weinig lichtpunten. Solidariteit, gedeelde verantwoordelijkheid en het monitoren van grondrechten komen niet van de grond. Het grootste gemis is handhaving: er zijn genoeg regels, maar ze worden niet nageleefd. Dat is volgens haar geen toeval: achter gesloten deuren willen veel Europese politici dat Griekenland zo doorgaat.
Geen open grenzen, wel een werkend systeem
Moeten de grenzen dan wagenwijd open? Nee, volgens Strik. Het asielsysteem moet in plaats daarvan sneller beoordelen wie recht heeft op bescherming. Nu is het zo dat mensen soms jaren op een eerste beslissing wachten, en keren afgewezen asielzoekers vaak niet terug.
Ze wees erop dat Europa meer zou moeten doen om een redelijk perspectief te bieden in de regio. Daarom moet Europa zijn ontwikkelingshulp niet terugschroeven: “Opvang in de regio kan niet als je de hulp afknijpt.” Europa schuift volgens haar verantwoordelijkheid af op armere delen van de wereld. Als mogelijke oplossing noemde ze een wereldvluchtelingenfonds waaruit landen kunnen putten. Tot slot zei Strik: “Als we ons migratiebeleid niet verbeteren, is Europa niet de waardengemeenschap die het claimt te zijn.”
Verder lezen
Wil je meer weten over het Europese migratiebeleid? Samen met het European Policy Centre (EPC) publiceert Studio Europa een collectie beleidsnota’s over de toekomst van het EU-migratiebeleid, onder hoofdredactie van Lilian Tsourdi, hoogleraar migratierecht en -beleid aan de Universiteit Maastricht. Lees de beleidsnota’s hier.
Heb je de eerste avond gemist? Lees dan de blogpost Open Europa? over arbeidsmigranten: ‘Wat moet de EU doen?’ terug.
Bekijk hieronder een sfeerimpressie van de tweede avond van ‘Open Europa?’:











Fotografie: Maarten Mooijman
Wil je op de hoogte blijven van toekomstige evenementen? Meld je aan voor onze nieuwsbrief.
